Cnuasach an Ard-Ghiúiré

Bhunaigh John, Rí na Sasanach agus “Tiarna na hÉireann,” Contae Phort Láirge faoi eascaire ríoga sa 13ú haois.
Sna meánaoiseanna riar Sirriam, ar cheap an rí é, an contae. Bhí an Sirriam freagrach as bailiúchán cíosanna, deisiú caisleán, carcracha/príosúin, socruithe do sheisiúin chúirte, “póilíneacht” an Chontae, toghchán cróinéara agus tógáil bhóithre agus oibreacha poiblí eile. Tháinig breithiúna an rí go débhliantúil chun “cúirteanna seisiúin” nó assizes a chur ar siúl le cabhair an Ard-Ghiúiré. Ba é an Sirriam a roghnaigh baill an Ard-Ghiúiré ó na húinéirí talún is mó sa Chontae.

Ón 17ú haois ar aghaidh tosaíodh ar fheidhmeanna a thabhairt don Ard-Ghiúiré lasmuigh de riarachán dlí agus thosaigh baint a bheith aige le soláthar bóithre agus droichead agus le bailiúchán “cess” (cáin) an Chontae, an cáin a gearradh chun íoc as na hoibreacha seo. Tugadh isteach ceart vótála teoranta chomh maith agus cuireadh toghcháin ar siúl do bhallraíocht an Ard-Ghiúiré. Is féidir teacht ar shonraí reachtaíocht an chirt vótála seo sa chnuasach (GJ/30). De réir a chéile chruach siad feidhmeanna eile.

Faoi thosach na 19ú aoise bhí siad freagrach as réimse leathan oibreacha agus seirbhísí, a chuimsigh bóithre agus droichid, tithe gealt, otharlanna contaetha agus ospidéil fhiabhrais, íoclanna, tithe cúirte agus carcracha. Is í an tréimhse seo, an 19ú haois, a shonraíonn an cnuasach.

• Cuireann na “Leabhair Cheiste” (GJ/1-8) eolas ar fáil maidir le cothabháil bhóithre agus dhroichead agus le hoibreacha ar nós tógála céanna agus fhorbairt an iarnróid i gContae Phort Láirge.
• Sonraíonn na Leabhair Chonartha (GJ/15-18) agus na Leabhair Chur i Láthair Assizes (GJ/21-23) conarthaí do thógáil na mbóithre agus na hoibre tógála eile a cuireadh ar bun sa chontae.
• Cuireann na Leabhair Chuntais fianais ar fáil den “cess” (cáin) Chontae a d’íoc diúlaigh agus den nós inar gcaití an t-airgead seo.

Aistríodh cumhachtaí is dualgais riaracháin na n-Ard-Ghiúiréithe go dtí Comhairlí Contaetha agus Comhairlí Ceantar Tuath ag an Acht Rialtais Aitiúil (Éire), 1898.

Is acmhainn luachmhar í cartlanna an Ard-Ghiúiré mar cuireann siad fianais ar fáil faoi thosach infreastruchtúr an chontae, mar atá sé anois. Tógadh go leor de bhóithre, de dhroichid agus de chéanna a mbaintear úsáid astu fós sa lá atá inniu ann faoi choimirce an Ard-Ghiúiré. Cuireann na taifid seo fianais ar fáil freisin faoi thógáil iarnród an Chontae, nach mbaintear feidhm as go leor dóibh a thuilleadh. Tugann cuntais an Ard-Ghiúiré (GJ/21-25) léargas dúinn ar dála sóisialta an ama sin, le hiontrálacha, mar shampla, mar gheall ar íocaíochtaí a rinneadh as cothabháil agus as iompar príosúnach.
Mar gheall ar mhéid bheag an chnuasaigh ní dhearnadh ach beagán leagain amach ann. Leagadh amach é, go simplí, leis na Leabhair Cheiste agus na Leabhair Chonartha ag tosach an chnuasaigh, agus ansin na Leabhair Chuntais; léiríonn an scéim seo idir an obair a rinne an tArd-Ghiúiré agus an chostas a bhí ann an obair seo a dhéanamh.

Is féidir teacht ar thaifid cosúil leis an taifead seo i measc Chomhairlí Contaetha eile in Éirinn.