Dó sa Chlós Cúil

Tagann beagnach 73% de na dé-ocsainí a théann isteach in aer na hÉireann ó dhó neamhrialaithe dramhaíola ag teocht íseal. Mar sin, an fhoinse is mó de na dé-ocsainí a théann isteach i gcomhshaol na hÉireann is ea dó dramhaíola sa chlós cúil.

Dó sa chlós cúil -- ach is é sin a rinneamar riamh!

Má tá dramhaíl á dó agat sa bhaile, caithfidh tú stopadh! Tá go leor daoine in Éirinn a dhónn dramhaíl ar a réadmhaoin féin. Dóitear ábhair éagsúla a thiomsaíonn páipéar, cairtchlár, teicstílí, adhmad, bia, bearrthaí gairdín, ábhair sintéisigh ar nós plaistigh agus fiú gloine, miotal agus ceimiceáin tí. Ceapann a lán daoine, go bréagach, gur slí shaor is ea dó sa chlós cúil dramhaíl a choimeád amach ó líontaí talún atá ag cur thar maoil cheana agus ceapann daoine chomh maith nach bhfuil sé baolach don chomhshaol. Tá dul amú ollmhór i gceist leis an smaoineamh seo.

Ligeann dóchán neamhrialaithe dramhaíola ag teocht íseal truailleáin thocsaineacha isteach san aer go díreach – gan aon chóireáil nó scagadh. Tá sé seo ar cheann de na príomhfhoinsí de thruailleáin áirithe atá ag dul i bhfeidhm ar chaighdeán aer na hÉireann inniu.

Ach ní féidir go bhfuil aon dochar ann!

FéMás é seo a chreideann tú, ba cheart duit léamh ar aghaidh. Is féidir le dóchán neamhrialaithe dramhaíola bardasaí ag teocht íseal dul i bhfeidhm go diúltach ar shláinte an duine, ar shábháilteacht bhia agus ar an gcomhshaol. I ndáiríre, tá an dóchán neamhrialaithe seo de dhramhaíl bhardasach sa chlós cúil i bhfad níos dochraí ná mar a ceapadh fadó.

Léiríonn taighde reatha go dtéann truailleáin thocsaineacha isteach san aer gach uair a dóitear dramhaíl bhardasach – i gcairn amuigh san aer, i mbairillí, i bpoill oscailte, nó i loisceoirí tí atá ar fáil ó thaobh tráchtála.

Cé chomh dona i ndáiríre is a d'fhéadfadh sé a bheith?

Braitheann an méid tocsainí a ligtear amach ó dhó neamhrialaithe ag teocht íseal i gclóis chúil ar dhéanamh suas na dramhaíola atá á dó, ar theocht na tine agus ar an soláthar ocsaigine. Is í an phríomhfhadhb a ghabhann le dó i gclóis chúil ná nach ndéantar é ach go hannamh ag teochtaí atá ard go leor chun substaintí tocsaineacha a dhíothú. Nuair atá an aimsir suaimhneach is féidir le tocsainí a ligtear amach ón saghas dócháin neamhrialaithe seo ag teocht íseal, is féidir leo fanacht ag leibhéil bhaolacha in aice leis an talamh go fadtéarmach, rud a fhágann go mbeidh méideanna arda éillithe ag an bhfoinse. Tá liosta truailleán thíos ar féidir leo a theacht amach ó dhó neamhrialaithe ag teocht íseal.

• Dé-ocsainí agus furáin; tá cuid acu seo carcanaigineach.
• Comhdhúile orgánacha so-ghalaithe (COSanna), ar féidir leo cur le galair riospráide agus chroí chomh maith le damáiste duáin agus ae. Cuireann siad, chomh maith, le toitcheo.
• Hidreacarbóin aramatacha iltimthriallacha (HAIanna), a thagann ann nuair nach loisctear dúile dramhaíola bardasaí go hiomlán. Níl amhras faoi ach go n-éascaíonn HAIanna ailse.
• Aonocsaíd charbóin (CO) – is féidir le masmas agus tinnis chinn a theacht ann nuair a análaítear isteach mionmhéideanna de CO. Cuireann CO le toitcheo dochrach.
• Heicseaclóraibeinséin (HCB), a bhfuil gnéithe aige cosúil leo siúd atá ag dé-ocsainí. Tá sé dianseasmhach agus neartaíonn sé i ndaoine agus sa chomhshaol. Is féidir le ailse agus dámaiste duáin agus ae a theacht ann dá dheasca.
• Ocsaídí nítrigine (NOx), a chuireann le báisteach aigéadach agus toitcheo. Is féidir le NOx dul i bhfeidhm go dochrach ar an gcóras riospráide.
• Míreanna micreascópacha, ar féidir leo a bheith chomh beag sin go dtéann siad go doimhin isteach inár scamhóga. Tá baint acu le fadhbanna sláinte ar nós broincítis, plúchta agus taomanna croí. Tá baol ollmhór ann maidir le míreanna micreascópacha do dhaoine a raibh fadhbanna riospráide nó croí acu cheana, do sheandaoine agus do leanaí. Iompraíonn na míreanna seo dé-ocsainí sa chomhshaol.
• Luaithreach. Tá seans go mbeidh mearcair, luaidhe agus arsanaic i luaithreach. Tá siad seo tocsaineach do dhaoine nuair a chaitear iad, rud a fhágann gur féidir le fadhbanna croí, damáiste duáin agus lot inchinne a theacht ann. Má dheasctar iad sa ghairdín, is féidir leo neartú ar ghlasraí agus ansin is féidir leo dul isteach i ndaoine nuair a itear na glasraí.

Ach cheap mé nach dtagann dé-ocsainí ach ó loisceoirí? Mícheart!

Comhdhúile ceimiceacha is ea dé-ocsainí agus furáin a thagann amach i gcaitheamh dhó go leor substaintí nuair atá clóirín i láthair; go háirithe plaisteach agus rubar ach fiú gnáthpháipéar agus páipéar nuachta. Nuair a chuirtear dé-ocsainí amach briseann siad síos chomh mall sin go n-éiríonn siad ina dtruailleáin dianseasmhacha sa chomhshaol ar feadh blianta fada. Chomh luath agus a théann dé-ocsainí isteach sa chomhshaol nó sa chorp, bíonn siad dianseasmhach mar gheall ar a gcobhsaíocht cheimiceach agus is féidir leo neartú i saill in ainmhithe agus i ndaoine. Tá go leor comhdhúile dé-ocsaine atá amuigh ansin tocsaineach agus tá baint ag nochtadh ag leibhéil arda le galair éagsúla den chraiceann. Chomh maith leis seo, aithnítear go bhfuil dé-ocsaín ar leith, TCDD, ar an gceann is tocsainí agus aicmíodh é mar charcanaigin aitheanta i ndaoine.

Cad as go díreach a dtagann dé-ocsainí?

• Tagann na dé-ocsainí atá i gcomhshaol na hÉireann, don chuid is mó, ó loscadh neamhiomlán dramhaíola, agus dóchán neamhrialaithe dramhaíola tí is ea príomhfhoinse na ndé-ocsainí de réir na Gníomhaireachta um Chaomhnú Comhshaoil (GCC).
• Rinne an GCC meastachán gur gineadh, sa bhliain 2000, 93g de dhé-ocsainí laistigh d'Éirinn. As seo, ba iad gníomhartha neamhrialaithe loiscthe a ghin 73% den chur amach.
• Is iad na príomhghníomhartha atá i gceist ná dó baile dramhaíola (58% den chur amach) agus foirgnimh a théann trí thine de thionóisc (11% den chur amach).
• Meastar go méadóidh cur amach dhé-ocsainí ó 93g i 2000 go dtí 110g i 2010. Beidh gníomhartha neamhrialaithe loiscthe fós ar an bhfoinse is mó dé-ocsainí i gcomhshaol na hÉireann – fiú má bheidh na loisceoirí dramhaíola bardasacha ar fad tógtha agus ag feidhmiú.
• Meastar anois go gcuirfidh tógáil agus feidhmiú loisceoirí do dhramhaíl bhardasach agus ghuaiseach, mar a leagadh síos i bpleananna régiúnacha agus náisiúnta, 1.8% de chur amach réamh-mheasta dé-ocsainí leis an aer i 2010. Meastar faoi láthair go mbeidh dóchán neamhrialaithe freagrach as 84% den chur amach sin.
• Críochnaíonn go leor dé-ocsainí a thagann ón luaithreach a thagann amach ó dhó dramhaíola, críochnaíonn siad suas sa talamh.
• Is féidir an luaithreach a chóireáil agus a aonrú ón gcomhshaol ginearálta ach é a fhágáil in áiseanna líonadh talún.

Cén fáth mar sin go bhfuil loisceoirí á dtógáil againn?

• Ní féidir aon chomparáid a dhéanamh idir dóchán neamhrialaithe ag teocht íseal agus dóchán rialaithe ag teocht thar a bheith ard ach úsáid a bhaint as loisceoirí.
• Chun an fhírinne a insint, tagann 55 oiread dé-ocsainí amach ó dhó neamhrialaithe dramhaíola ag teocht íseal ná mar a thagann amach ó dhó rialaithe na dramhaíola céanna ag teocht ard le loisceoir nua-aimseartha.
• Oibríonn loisceoirí ag teocht thar a bheith ard, agus ní féidir aon chomparáid a dhéanamh le dóchán neamhrialaithe sa chlós cúil ar an ábhar seo.
• Tá loisceoirí nua-aimseartha deartha chun dramhaíl a dhó ag breis agus 850 céim agus ag an teocht seo scriostar dé-ocsainí amach is amach.
• Chomh maith leis seo, tá teicneolaíocht ghlantachán gáis mhúcháin ag loisceoirí nua-aimseartha agus mar sin ní ligtear an chuid is mó de na truailleáin a thagann ann nuair a dhóitear dramhaíl, ní ligtear isteach san atmaisféar iad.
• Ar an lámh eile, tarlaíonn dóchán neamhrialaithe gan loisceoirí ag teocht de 200-400 céim, an teocht ag a chruthaítear dé-ocsainí.
• Ligtear gach truailleán a cruthaíodh isteach san atmaisféar ansin go díreach, gan aon chóireáil nó scagadh.

Ní hiad loisceoirí réiteach iomlán cheist ár ndúshlán dramhaíola, áfach. Mar chuid de straitéis bhainistíocht dramhaíola, áfach, mar a léirítear in ordlathas dramhaíola an AE, tá ról tábhachtach le himirt ag loscadh i dteannta le cosc, laghdú agus athchúrsáil dramhaíola, chomh maith le modhanna eile cóireála.

I dtuairisc a foilsíodh i 2003, chuir an tÚdarás um Shábháilteacht Bhia in iúl nach gcuirfidh áiseanna loiscthe le leibhéil dé-ocsainí sa soláthar bia má bhainistítear iad mar is cuí – agus nach rachaidh siad i bhfeidhm ar chaighdeán an bhia nó ar a shábháilteacht, ar shláinte an duine nó ar an gcomhshaol.